پرونده هاول- ادب فرهنگی

تام استوپارد

مقدمه ای بر گزارش اداری

ترجمه: شهره شعشعانی

دوران حرفه ای واسلاو هاول به عنوان نمایشنامه نویس در کشور خودش کوتاه بود. این دوران با نمایشنامه "گاردن پارتی"(2) در 1963 آغاز شد و در 1968 توسط رژیم "هوساک"(3) که همزمان با اشغال شوروی به قدرت رسید و چند ماه پیش ازآن که سومین نمایشنامه هاول " دشواری رو به افزایش تمرکز"(4) در پراگ به صحنه برود، به تعلیق در آمد. "گزارش اداری" نمایشنامه ای ست که میان این دو اثر در 1965 قرار می گیرد.

به رغم ممنوعیت اجرای این اثر در چکسلواکی، هاول به نوشتن ادامه داد، و اخیرا" یک همزاد (5)  برای آن به نام فردیناند وانک؛ نمایشنامه نویس و عنصر نامطلوب سیاسی (6) خلق کرده که ماجراهایش به گونه ای کنایه آمیز تا بحال در سه نمایشنامه کوتاه توصیف شده: "حضار"(7)، "عقیده شخصی" (8) و "اعتراض" (9).

 به رغم این "گزارش اداری" احتمالأ همچنان بیش از دیگر آثار او اجرا خواهد شد، و بیشترین اثری ست که به بهترین نحو اوج استعداد هاول را نشان می دهد: شیفتگی به زبان؛ اختراع جامعه ای ابسورد (10)  که تنها ذره ای اغراق آمیزتر از کاغذبازی دولتی در جهانی واقعی ست؛ موقعیت های ابسوردی که موقعیت های ابسورد دیگر را جلو می برند و با موقعیت های ابسورد بیشتری ترکیب می شوند، اما با منطقی درونی از افتادن به ورطه  بیهود گی محض می جهند، میزان بازیگوشی گزارش اداری، امتناع ظریفش از شکوه و ناله، فقدان مطلق اخلاق یا کج خلقی یا زودرنجی – همان ویژگی هایی ست که در واقع ده سال بعد به نمایشنامه های وانک داده و در این مدت شاید دیگر هاول به خاطر تلخی نوشته های پیشین اش بخشیده شده باشد.

باید گفت همزمان با ویرایش تازه "گزارش اداری" که در آوریل 1980 برای چاپ آماده می شد، نویسنده اش به خاطر جرمی که در یک جامعه آزاد محلی از اعراب ندارد وارد ششمین ماه از دوران چهار سال و نیم مجازات زندان خود شده بود.

نخستین دوره زندان هاول سال 1977 بود. ماه  ژانویه کمی پس از ظهور "چارتر 77"، سندی که دولت چک را به اطاعت از قوانین خود فرا می خواند توقیف شد. هاول به عنوان یکی از سه سخنگوی "چارتر" و معروفترین شان، به مدت چهار ماه زندانی شد و سرانجام یک حکم تعلیقی چهارده ماهه گرفت. به رغم شرایط حساسش، سال بعد با "کمیته دفاع ازآزار دید گان به ناحق" (VONS نام اختصاری این کمیته به زبان چک است) همراه شد. یازده عضو VONS در مارس 1979 دستگیر شدند و شش نفر آنها از جمله هاول در اکتبر همان سال به این جرم که وجود VONS خود یک عمل خرابکاری تلقی می شود، دادگاهی شدند. شرح این محاکمه ها و مدافعات دیگر متهمان در آینده معلوم می شود، اما برای خواننده احتمالی "گزارش اداری" مرتبط ترین طنین این دادگاه واژه هایی ست که هاول پیش از محکومیت خطاب به قضات گفت. لازم به توضیح نیست که هیچگونه ثبت رسمی از دفاعیه وجود ندارد و آنچه در پی می آید نقل به معنی ست، اما به هر حال همان چیزی ست که نویسنده نمایشنامه گفته است:

این سیستم بر این پیش فرض شده که دولت ممکن نیست خطا کند. تصمیم هر دادگاهی اساسا" مصون از خطا تلقی می شود. می خواهم بگویم  این فرضیه مصونیت از خطا بسیار خطرناک است. هر کس  آن را مورد تردید قرار دهد خود به خود دشمن و هر کاری  انجام دهد خصومت آمیزتلقی می شود. اگر تشکیلات مملکتی هرگز خطا نکنند پس منطقا" هر کس که از اعمال آنها انتقاد کند"تهمت" می زند، دروغ می گوید و به همین ترتیب. و چرا باید کسی بخواهد دروغ بگوید؟ طبیعتأ به خاطردشمنی. و اگر به خاطر دشمنی ست، پس طبیعتأ در تبانی با یک قدرت خارجی متخاصم و ضد سوسیالیست است. اعلام جرم به مسئله حیاتی اشاره نمی کند – که عبارت است از محتوای بیانیه . دادستان نمی تواند آنچه را که VONSصراحتأ  ابراز کرده در نظر بگیرد زیرا مجاز شمردن این امر مساوی ست با پذیرش خطا پذیری دولت... اگر شما بنویسید فلان شاگرد نوشته ای از هاول را کپی کرد و به هم شاگردی اش داد که بخواند، آنقدرها به نظر جدی نمی رسید تا این که بنویسید  فلان شاگرد به روشی غیرقانونی  و ضد سوسیالیستی جزوه ی یک مدافع دست راستی را نسخه برداری و پخش کرده است. بعضی واژه ها آن  قدر در اعلام جرم تکرار می شوند که می توان آن را درحد اشباع  توصیف کرد، واژه هایی چون خرابکاری، دروغ، بدخواهی، تشکیلات غیرقانونی، مراکز ضد کمونیست، بهتان، دشمنی، و از این دست. با این حال  اگر از نزدیک به این واژه ها دقیق شویم، درمی یابیم  هیچ چیزی در پس آن ها نیست.

اگر امروز کسی قرارباشد تحقیق ساده ای در باره برخورد یک نویسنده با کار و تجربه اش بکند، چه موهبتی به نظر می رسد این دفاعیه اهدا کرده: نمایشی درباره واژه ها، تصورمصونیت از خطا، منطق و سیستم.

با این همه پرداختن بیش از اندازه به این موضوع توجه را از هنر ابداع در "گزارش اداری" منحرف می کند. در این نمایشنامه ما با یک زبان جدید سر و کار داریم، پتی دپ (11)، که برای از میان برداشتن ابهام رایج در زبان غیر علمی طراحی شده،  و بر اساس حداکثر تفاوت میان کلمات به نحوی که هیچ واژه ای امکان اشتباه گرفته شدن با واژه ی دیگری نداشته باشد، طول واژه ها به میزان استفاده از آن ها بستگی دارد ( واژه "خرس پا کوتاه استرالیایی" (12) از 319 حرف الفبا تشکیل شده است). از بخت بد پتی دپ شروع  می کند به تقلید از بعضی مشخصه های زبان طبیعی، مفاهیم فرعی احساسی، ابهامات، و غیره، و به همین جهت با زبان جدیدی به نام "چروکر" (13) جایگزین می شود که اساس آن بر شباهت حداکثر میان واژه هاست ، به این ترتیب که دوشنبه می شود "ایلوپاگار"، سه شنبه "ایلوپاگر" و به همین ترتیب، و بدترین اتفاقی که ممکن است پیش بیاید این است که کارهای درست در روزهای نادرست هفته انجام شوند.

در برخوردهای واقعگرایانه نمایشنامه های وانک، تجربه نویسنده صرف تهیه یک الگوی هنری مسلم می شود، اما در گزارش اداری خواننده از آزادی سرخوش تخیل هاول لذت می برد. در 1965 سرخوشی و آزادی ممکن به نظر می رسید.

*این مقدمه در چاپ نخست  گزارش اداری نوشته واسلاو هاول، ترجمه ورا بلاکول، نیویورک انتشارات گراو پرس، 1980 منتشر شده است. 

Memorandum-1

The Garden Party-2

 Gustáv Husák-3، 3- رهبر حزب کمونیست چکسلواکی بعد از اشغال شوروی و رییس جمهور این کشور از 1975 تا 1987

The Increased Difficulty of Concentration -4

 Doppelgänger-5

 persona non grata -6

 Audience -7

 Private View -8

 Protest -9

10-Absurd، این واژه که در تئاتر پیشرو قرن بیستم با نام نمایشنامه نویس هایی مثل بکت و یونسکو همراه شده، در متنهای فارسی غالبأ به تئاتر پوچی شناخته می شود که جایگزین دقیقی نیست.

 Ptidepe -11

 Wombat -12

 Chorukor -13